HPV (Human Papillomavirus) er algeng veira sem smitast aðallega við kynlíf. Talið er að allt að 40% fólks undir þrítugu á Íslandi sé smitað af HPV veirunni og allt að 80% smitist einhvern tímann á ævinni. Flestar sýkingar hverfa af sjálfu sér innan 2–3 ára, en sumar tegundir veirunnar geta valdið frumubreytingum sem leiða til krabbameins ef ekkert er að gert.

Til eru yfir 200 gerðir HPV-veira. Sumar valda kynfæravörtum, en sumar tegundir, þar á meðal gerðir 16 og 18, geta orsakað leghálskrabbamein og önnur krabbamein, t.d. í leggöngum, endaþarmi, ytri kynfærum kvenna og karla, hálsi og berkjum.

Þekktir áhættuþættir eru:

• Smit af HPV-veiru, mælt er með að nota smokk þegar stundað er kynlíf til að draga úr líkum á HPV smiti.

• Reykingar

Leghálsskimun er talin vera ein mikilvægasta forvörn við leghálskrabbameini. Markmið með leghálsskimunum er að greina frumubreytingar sem geta leitt til leghálskrabbameins og meðhöndla ef þörf krefur. Þannig er hægt að koma í veg fyrir mein, lækka nýgengi þess og dánartíðni af völdum þess. Skipuleg skimun fyrir leghálskrabbameini hófst á Íslandi árið 1964. Síðan þá hefur dánatíðni lækkað um 90% á ári og fjöldi nýrra tilfella sem greinast um 70%.

__

Bólusetningar við HPV-veirunni eru einnig mikilvæg forvörn en árið 2011 hófst bólesetningarprógram sóttvarnarlæknis. Þá var byrjað að bólusetja 12 ára stúlkur og árið 2023 var drengjum á sama aldri boðin bólusetning. Það bóluefni sem notað er í dag veitir vörn gegn níu ólíkum tegundum HPV-veira þ.a.m. gerðum 16 og 18 sem, eru talin valda flestum krabbameinum.

Mikilvægt er að hafa í huga að leghálskrabbamein getur verið einkennalítið eða einkennalaust eins og önnur krabbamein og því er mæting í reglubundna skimun mikilvæg.

Einkenni leghálskrabbamein geta verið:

• afbrigðileg útferð, t.d. blóðlituð eða illa lyktandi

• blæðing eftir samfarir

• milliblæðingar eða blæðingar eftir tíðahvörf

Þegar sjúkdómurinn er komin á hærra stig eru einkenni oft:

• þreyta

• nætursviti

• verkir í grindarholi og baki

Alltaf er ráðlagt að leita til heimilis- eða kvensjúkdómalæknis ef slík einkenni gera vart við sig.

Leghálsinn liggur frá efsta hluta legganga og að botni legs. Leghálskrabbamein myndast þegar alvarlegar frumubreytingar í leghálsi þróast yfir í illkynja æxli. Vægar frumubreytingar eru ekki krabbamein og ganga sumar þeirra sjálfkrafa til baka. Ef slíkar frumubreytingar greinast snemma má fjarlægja þær og koma þannig í veg fyrir krabbamein. Þegar frumubreytingar hafa þróast í illkynja æxli flokkast það sem fyrsta stigs leghálskrabbamein ef það er staðbundið. Ef æxlið hefur dreift sér út fyrir leghálsinn er talað um að krabbameinið sé á stigi tvö. Þegar það hefur vaxið í eitla er talað um stig þrjú og svo stig fjögur þegar það hefur dreift sér til aðliggjandi líffæra.

Á síðu Krabbameinsfélags Íslands má finna ýmsar upplýsingar um leghálskrabbamein. Sjá hér

Frekari upplýsingar um leghálsskimanir má finna á síðu Samhæfingarstöðvar krabbameinsskimana hér

Einnig er hægt er að lesa meira um leghálsskimanir inni á Heilsuveru og í nýju fræðsluriti inni á vefsíðu Embættis Landlæknis